AD Orion

Astronomsko društvo Orion

Kada Sunce pokrije tama

Autor: Adnan Popara,

Historijski zapisi kao i mnogobrojna usmena predanja naših predaka svjedoče o jednoj zanimljivoj astronomskoj pojavi. Pojavi koju naši preci nisu u potpunosti razumjeli, te su je, u skladu sa vlastitim okruženjem i vjerovanjima, tumačili na veoma živopisne načine. Zamislite sebe u koži primitivnog lovca/sakupljača. Hodite šumom u potrazi za nekom sitnijom divljači a čudne stvari počnu da se dešavaju oko vas. Ptice utihnu, životinje se posakrivaju, a nebo počine da tamni, iako je tek sredina dana. Sa užasom podižete pogled ka nebu i shvatite da je Sunce prekrila neka strašna crna sjena, kradući mu svjetlost i toplotu koju nam daruje. Čak i kada, nakon određenog vremena, sjena nestane i Sunce ponovo zablista u punoj ljepoti, u srcu ostaje zebnja a um ispuni pitanje ‘šta se to, za ime Boga, desilo’.

3Pomračenja (ili pomrčine) Sunca su oduvijek izazivale veliko interesovanje, kako u primitivnim društvima tako i danas. Iako znamo da je riječ o jednom normalnom i objašnjivom astronomskom događaju i mi, moderni ljudi, s posebnom pažnjom dočekujemo taj čarobni trenutak osjećajući da prisustvujemo zaista jedinstvenom činu.

U mitologiji drevnih naroda pomračenja Sunca su se tumačila obično kao pokušaj nekog drugog bića da porazi ili čak proguta Sunce. Kod starih Kineza riječ je bilo o zmaju, kod Egipćana zmija je igrala ulogu negativca, a u Peruu Sunce je ugrožavao jaguar lično. Mitologija Južnoslavenskih naroda je poznavala široku lepezu stvorenja koja su napadajući Sunce dovodila do njegovog pomračenja. Tako se u predanjima spominju vukodlaci, zmijurine, vještice, hale (stvorenja sa po dvije glave i šest prstiju na udovima). Također vjerovalo se da do pomračenja dolazi kada se potuku sveti Ilija i đavo, odnosno kada u borbi učestvuju Sunce i Mjesec. Postoji i jedno romantičnije vjerovanje naroda na dalekom sjeveru, Eskima, koji su pomračenje smatrali za ljubavni čin Sunca i Mjeseca.

Često su pomračenja izazivala panični strah u narodu, a smatralo ih se nagovještajem loših vremena, ili čak sudnjeg dana. U to ime, neke su civilizacije podnosile žrtve (često i ljudske) ne bi li tim činom umilostivili božanstva. Postoje historijska svjedočenja o pomračenjima koja su bila povod za ratove između država (Atina u 431 godine pne.), ali isto tako i pomračenjima koja su se desila tokom bitke dvije vojske i koja su shvaćena kao Božija opomena, te je u skladu s tim sklopljen mir (Lidija oko 270 godine pne.).

Pisani tragovi drevnih astronoma svjedoče o pomračenjima već više od 2.700 godina. Mnoge razvijene civilizacije tog doba imale su uspostavljenu osmatračku mrežu za praćenje kretanja nebeskih tijela i različitih astronomskih fenomena. Zapisi o pomračenjima se nalaze u tekstovima starih civilizacija Asirije, Grčke, Egipta, Kine, Arapskih i Južnoameričkih naroda. Ti narodi bili su u stanju ne samo da ustanove pravilnost kretanja nebeskih tijela, nego i da predvide pomračenja Sunca.

2

Faze pomračenja Sunca od 20. maja 2012. godine

Pomračenje, odnosno eklipsa (po grčkoj riječi. ἔκλειψις, ékleipsis – izostavljanje, izostajanje) je pojava pri kojoj jedno nebesko tijelo tijelo u potpunosti ili većim dijelom zaklanja drugo ili ulazak jednoga nebeskog tijela u sjenu drugoga.[1]

Jednostavnim riječnikom rečeno pomračenje Sunca se dešava u trenutku kada Sunce i Mjesec zauzmu istu poziciju na nebu, gledano iz ugla posmatrača koji se nalazi na određenoj lokaciji na Zemlji.

Sunčeva pomračenja se dijele na potpuna (totalna), prstenasta (anularna), djelimična (parcijalna) i hibridna (u centralnoj fazi pomračenja potpuna, a izvan centralne faze prstenasta). Tokom pomračenja Mjesečeva sjenka se opaža s relativno malog dijela Zemljine površine i ona nije šira od 270 kilometara. Kreće se brzinom od oko 1 km/h od zapada prema istoku, tako da posmatrač vidi postepen ulazak Sunca u Mjesečevu sjenu sve dok ne dođe do potpunog pomračenja koje traje najviše 7,5 minuta.

Interesantna je činjenica da je udaljenost Sunca od Zemlje veća od udaljenosti Mjeseca za oko 400 puta, a prečnik Sunca je, također, veći za oko 400 puta od prečnika Mjeseca. Zahvaljujući ovim omjerima Sunce i Mjesec, posmatrani sa Zemlje, imaju približno istu veličinu. Ova ‘sretna’ okolnost omogućava pojavu koju nazivamo totalno pomračenje Sunca. Međutim, imajući u vidu činjenicu da se Mjesec postepeno udaljava od Zemlje, a da zapremina Sunca raste za oko 5% tokom svakih milijardu godina, potpuna pomračenja Sunca na Zemlji dešavaće se još nekih 600 miliona godina.

U toku jedne godine broj Sunčevih pomračenja može iznositi najmanje dvije a najviše pet. Zadnja godina u kojoj se desio maksimalan broj pomračenja je bila 1935. a sljedeći put će se to desiti 2206. godine. U prosjeku se tokom jednog vijeka dešava oko 240 pomračenja Sunca.  S obzirom na periodičnost ciklusa pomračenja (jedan ciklus traje oko 18 godina) moguće je predvidjeti buduća pomračenja s velikom tačnošću.

Osim Sunčevih pomračenja moguća su pomračenja i drugih nebeskih tijela. Nama najpoznatije je pomračenje Mjeseca koje se može desiti i tri puta tokom jedne godine, ali također može i potpuno izostati. Posmatrači sa Zemlje mogu uočiti i prolazak (tranzit) Merkura i Venere ispred Sunca, ali i situacije kada Mjesec i planete zaklanjaju zvijezde (okultacije). Na slici ispod teksta imate priliku vidjeti tranzit Marsovog satelita Fobosa na kojoj je jasno istaknut nepravilni oblik ovog mjeseca. Fotografiju je, s površine Marsa, snimio rover Curiosity, 20. augusta 2013. godine.1

I za kraj, jedna važna napomena. Nikada ne gledajte direktno u Sunce jer to može u jako kratkom roku oštetiti vaš vid i dovesti do potpunog sljepila. Radije poklonite povjerenje specijalnim uređajima za snimanje pomračenja i isto posmatrajte na vašim računarima i naprednim telefonima.

U Bosni i Hercegovini djelimično pomračenje Sunca počeće 20. marta u 09:35 sati, i trajaće do 11:54 sati. Maksimum pomračenja nastupiće u 10:43 sati. U trenutku maksimuma Mjesečeva sjenka prekrivaće blizu 50 % diska Sunca. (Ovo su podaci za Sarajevo ali nisu velike razlike za ostala mjesta).

Korišteni tekstovi

http://bs.wikipedia.org/wiki/Pomračenje_Sunca

http://hr.wikipedia.org/wiki/Pomrčina_Sunca

http://en.wikipedia.org/wiki/Solar_eclipse

http://static.astronomija.co.rs/suncsist/Sunce/pomracenje/eclipsasun.htm

http://www.znanje.org/i/i25/05iv02/05iv02202127fll/pomracenje_sunca.htm

http://en.wikipedia.org/wiki/Solar_eclipses_on_Mars

Slike

Slike prikazane u članku su preuzete sa wikipedije. Autor članka ne polaže pravo na iste.

[1] Pomrčina Sunca, članak na Wikipediji. Dostupno na: http://hr.wikipedia.org/wiki/Pomrčina_Sunca

Updated: March 18, 2015 — 4:57 pm
Astronomsko društvo Orion © 2016 Frontier Theme